Monday, April 6, 2026

KEIKHUM (SATEEK KHUA) CHANCHIN Lianphunga Bung ( 1892 AD ) SATEEK HISTORY (Lushai Hills ) . Ziaktu: Lalchhanhima Zote (Aibawk) KEIKHUM ZALENNA: LEH PHULPUI KHAW INKAR CHANCHIN. Kum 1891 - 1915 AD ( Lalsuakhnuna Sailo hian kum 24 chhung ro arel a ni. chu mi hun lai chuan Phulpui tih thin a ni.) Lushai Hills-ah ni a chhuak leh ta. Tlang sang tak takte chu chhum in a bawm chiai a, chu tlang kar kar ah chuan khua pakhat, huaisenna leh lungrualnaa khawpui ding, Phulpui chu a awm a. He khua hi Lalsuakhnuna Sailo, Lal Lianphunga fapa, huaisen leh fing, a khua leh tui hmangaihtu lalna hmun a ni. Chu hun lai chuan tun a kan hriat Keikhum ( Sateek leh Phulpui hi khaw khat ni thin an ni a, Phulpui atanga an chhuk leh hnu hian Keikhum ( SATEEK) hi thelret hmun ah siam a rilruk deuh avang in, Thelret tam tham tak a phun ta a ni. (Suakhnuna Sailo, hun lai chuan Sateek hi Phulpui tih thin an ni.) Lal pakhat thuneihna hnuaiah an leng dial dial thin.Mahse, khawvel a her danglam zel a. Lal thachhang dawltu tur, a fapa Kamliana Sailo chu a lo puitling ta a. Lalsuakhnuna a boral hnu chuan, tlangval hmeltha leh fing tak Kamliana chu Tachhip khuaah lal thuthlengah a thu ta a. Kamliana sailo chu lal thar a nih hnu rei vak lo-ah, Sateek (chu hun laia Keikhum tia hriat) tlanga chengte thinlungah chuan zalenna meichher a lo nung ta a ni. "Kan lal Kamliana chu Tachhip-ah a awm a, keini Phulpui tlanga chengte hi eng vangin nge Phulpui hming hnuaia kan la awm reng ang?" tiin upa leh tlangvalte chu an phun sep sep thin a. Phulpui tlang chu a nuam a, a ram a tha a, an lalpa leh an hnam tan chhuang takin an ding thei a ni. Ni khat chu, Khaw chhim lam kawtchhuahah thing lian pui, a bul thlar duai, ruah sur pawha tawm hulna tlak a awm a. Chutah chuan Sakei a lo riak ve ṭhin a, chutah ṭang chuan “KEIKHUM KHUA” tih hming a lo piang ta a ni. Keikhum (Sateek) chu ama pualin a ding hrang ta a. Chu ni chu Keikhum (Sateek) tlanga chengte tan chuan chhinchhiah tlaktak a ni a. Khaw khat ni thin kha, khaw hnihah an lo tang ta a, mahse an inunauna leh an ram hmangaihna erawh a bo chuang lo. Kamliana Sailo thuneihna hnuaiah keikhum chu zalen takin a ding chhuak a, an lalpa fing tak leh huaisen tak hruaina hnuaiah hma an sawn ta zel a ni. __///____ 1. Keikhum (SATEEK, )KHAW HMING PUT CHHAN : He khua an luh tirh hian ramhnuai a nih avangin Sakei, Sanghar leh Satê an tam em em a. Chu bak ah Ram hnuai ngaw dur chhah tak tak ten ala hual khup bawk si a. An Khaw tlangvalte Buanvai (favai chhun khawm) ah Satê an lo êk ṭhin avangin tlangvalten "SATEEK kan ni ringawt alawm le an ti a, chuta ṭrang chuan a Sateek tih hming hi a lo pu ta a ni. Sateek tih hming an nem hngeh kum hi 1985 ah a ni. 2. KEIKHUM KHUA ALO NIH DAN : Khaw chhim lam kawtchhuahah thing lian pui, a bul thlar duai, ruah sur pawha tawm hulna tlak a awm a. Chutah chuan Sakei a lo riak ve ṭhin a, chutah ṭang chuan “KEIKHUM KHUA” tih hming a lo piang ta a ni. Lal chuan he hming hi a duh zawk avangin 'Sateek' tih chu a khap hial a ni. Hun te alo her vel zel tak ah chuan Keikhum kohhran tih chu Kum 1985 ah Sateek kohhran tih in thlak alo ni ta a ni. 3.. LALSUAKHNUNA SAILO (KHAW DINTU) Keikhum (Sateek khua siamtu hi Lalsuakhnuna Sailo ni in. A pu chu Suakpuilala Sailo (Lal ropui tak, British sorkar pawhin Tangka rua tui thawl a pek hial) kha a ni. >>Lalsuakhnuna Sailo was a great Mizo king. He was the son of Lianphunga Sailo and the grandson of Suakpuilala Sailo. 4.. > Keikhum ( Sateek Khua Leh Rorelna Hmasa (1891 - 1897AD) Kum 1891 November thla a ni a. Lalsuakhnuna Sailo chuan a pa, Lal hmingthang Lianphunga (Sylhet-a boral ta) hriat reng nan leh a mipuite chenna turin Sateek khua a din thar a. A Lal Upate—Pu Darlianchawnga Zote, leh Upa dang te nen lungrual takin ro an rel a. Sateek hi hmun nuam leh mipuite tan pawh awmna tlak tak a ni a. Kum 1892 AD ) ah phei chuan a pa hriat reng nan "Lianphunga Bung" ngei mai kha an phun ta a. Mipui an pung a, pasaltha hmingthang Kapzauva te pawhin sakei hial an lo chhun tawh a ni. 5. > Ram Ṭha Zuan Rorelna (1897- 1903 AD) Keikhum (Sateek-ah kum ruk (6) vel an awm hnu chuan, ram a lo tha lo deuh tawh avang in, lo neihna leh rannuam deuh nan ram thar zuan a ngai ta a. Lal leh a Upate chuan thlaler thil eng emaw ber ni lovin, mipui tana ram hnim leh ram ṭha zawk, tuihna pawh ṭha zawk zawn an rel ta a. 6. > Keikhum, (Sateek Khaw Inpumkhatna: Lal leh Upate Rorelna; Zan a ni a, Keikhum ( Sateek ) khua chu a reh thiap mai a. Thlasik khaw vawh lai a ni a, Lal Lalsuakhnuna Sailo in lian takah chuan meipui a lo ling hiam a. Lal chu thutthlengah a thu a, a hmelah chuan lungngaihna leh ngaihtuah thui tak nei hmel a lang. Chutih lai chuan a Upa Darlianchawnga Zote, leh UPA dang te chu zah takin an rawn lut hlawm a. Lal chuan a Upate chu a han melh kual a, vaibel fawp khu tual tual chungin thutak deuh hian a han tawng chhuak a. "Upate u, kan khua leh tui hi tuihna kan tlachham lek lek tawh a ni. In hmuh ang hian Phulpui lam tlang hi a hringin tuihna pawh a hnianghnar zawk hmel a. Eng nge in ngaihdan le?" a han ti a. Upa Darlianchawnga chu a han khuh kharh a, a vaibel chu a han beng fai a, zah takin a rawn chhang a. "Lalpa, keini i Upate hi i hnungzui tur kan ni. Phulpui ram chu kan lo thlithlai tawh a, a hmun a remin, lo vah nan pawh a tlang a mawi khawp mai. Kan vaia kan inlungrual phawt chuan ramthar zuan chu a hun hle tawh a ni," a ti a. Upate dangte pawh chu an lo bu nghat nghat hlawm a. Upa pakhat chuan, "Lalpa, i thu kan ngaichang a, kan vai hian rilru pakhat kan pu tlang a ni. Ramthar zuan chu i rel a nih phawt chuan keini i Upate hian mipui kan lo hrilhhre zung zung ang e," a lo ti ve bawk a. Lal Lalsuakhnuna, chu a hmel a lo eng deuh sawt a. "A tha e. Lal leh Upate kan inlungrual phawt chuan mipui pawh an muang thin. Kum 1897 AD-ah hian Phulpui lamah chuan kan in sawn ang e. Amaherawhchu, he Keikhum ( Sateek khua hi kan theihnghilh tur a ni lo. Kan thlahte tan he hmun hi kan la let leh ngei tur a ni," tiin thutlukna khauh tak a siam ta a. Lal leh Upate chu zan rei tak thleng an titi chhunzawm a. Inlungrual takin vaibel an fawp ho va, khawtlang hmalam hun tur an rel a. Lalupa Pu Darlianchawnga te chuan, "Lalpa, kan ram tlang hi a lo chuai deuh tawh a ni ang, hmar lam tlang mawi tak, Phulpui ram saw i han en chhin teh ang u," an ti a. Chutichuan, Lal leh a Upate, pasaltha tlemte nen Phulpui ram chu an han thlithlai (survey) a. An han en chu, ram a lo hnim ṭha a, tuihna a lo hnianghnar a, lo neih nan pawh a lungthul hle mai a. Chutah Lalsuakhnuna chuan thutlukna a siam ta a: "Keikhum (Sateek) aṭang hian kan insuan ang a, Phulpui-ah ram thar kan zuan ang," a ti ta a. 7. > Phulpui Kai Dan Leh Rorelna (1897 - 1903 AD ) Kum 1897 AD-ah chuan mipuite chu an bungrua leh hriamhrei nen Phulpui lamah an han kai chho ta a. Khaw thar an kai hnu hian an phur hle a. 8. > > .Phulpui Rorelna: Ram Thar Zuan leh Inlungrualna: Kum 1897 AD a lo thlen chuan Lalsuakhnuna Sailo leh a khua leh tui, a Upate nen Phulpui ram chu an thleng chho ta a. He hmun hi tuihna a hnianghnarin lo vah nan pawh a rem em em a, mahse hmun thar a nih avangin rorelna khauh tak leh inlungrualna nena hmalak a ngai tlat a ni. Zan khat chu Phulpui Lal in thar chhungah chuan meipui a lo ling leh hiam a. Lal leh a Upate chu lungrual takin an thu khawm leh a. Lal chuan a Upate chu a han melh kual a, "Upate u, Phulpui ram hi a lo nuam hle mai. Kan tuihna pawh a hnianghnar e. Mahse, hmun thar kan nih avangin kan fimkhur a ngai hle a ni. Kan lo vah tur leh ram kan thiah dan turah hian eng nge in ngaihdan le?" a han ti a. Upa Darlianchawnga Zote chuan a vaibel a han fawp khu tual tual a, tlawmngai takin a rawn chhang a. "Lalpa, he ram hi a tha hle a, mipui pawh kan hlim a ni. Mahse, kan hmar lam tlang mawi tak mai, Phulpui ram hi thlir thawn deuh a ngai thin a. Kan lo vah dan tur leh kan ram survey dan hi i Upate hian kan lo en chiang vek tawh a, i thutlukna chiah kan nghak a ni," a lo ti a. Chutah Upate dang te pawh chuan an lo tuihnih ve leh a. "Lalpa, i Upate hi kan inlungrual tlang a ni. He ram kan thlan chhan pawh tuihna hnianghnar kan duh vang a ni a, tuihna awmna lai apiang hi kan hum halh dawn a ni," an lo ti a. Lal Lalsuakhnuna chuan hlim hmel takin, "A tha e, Upate u. In inlungrualna hian keipawh min ti thlamuan a ni. Kan ram thiah (survey) dan tur chu mipuite hnenah lo puang ula, tu mah mahni thu-a lo va lo vat an awm tur a ni lo. Inlungrual takin Phulpui ram hi kan siam tha ang e," tiin ro a rel ta a. Phulpui-ah kum ruk (6) a an awm lai hian Lalsuakhnuna Sailo Fapa Lalhuliana Sailo hi a piang ta a ni Kum 1897 AD ) sept ani. kum lina (1901 AD) a lo thlen chuan, khawvel hruaitu langsar tak Queen Victoria (Kumpinu) chu a boral ta a. Lalsuakhnuna hi Lal fing leh thil thlir thui tak a ni a. British sorkar nena inremna leh zahna lantir nan, Kumpinu boral hriat rengna lung chu Phulpui khuaah chuan a phun ta a ni. 9. Keikhum Sateek ram a an chhuk Leh Dan ; Phulpui-ah kum ruk (6) zet ram ṭha zuana an awm hnuin, Sateek lamah mipuite an thlahlel leh ta a. Kum 1903 AD vel khan Sateek-ah chuan rorelna leh in leh lote siamṭha turin an chhuk thla leh ta a ni. Lalsuakhnuna Sailo-a rorel hun chhung hi Mizo Lalte zinga hun khirh leh chhinchhiah tlak tak a ni : 1.1891AD : Keikhum (Sateek ) khua a sat. 2.1897 AD : Phulpui a kai. 3.1901 AD : Kumpinu lung a phun. 4.1903 AD : Sateek-ah an kir leh. 5.1915 AD : Kum 24 chhung ro a rel hnuin, Phulpui ah an phum ta a ni. 6. 1897 AD ; Lalsuakhnuna salo fapa Lalhulian sailo phulpui ah a piang . kum 1921 ah a boral, A boral kum hian kum 24 mi a ni. Phulpui ah phum a ni. 7. 1892 AD: Bungpui phun a ni. 10. >> Lal Thuchah Hnuhnung: Phulpui-a Zalh Turin; Kum 1905-ah Lal Lalsuakhnuna leh a Upate chu Keikhum(Sateek-ah hlim takin an kir leh tawh a. Kum 10 zet Keikhum( Sateek ram hmasawnna tura an thawh hnuin, Lal chu a lo upa ta hle a. February 3, 1915 a lo thlen hma lawk khan, a Upate leh a chhungte chu a ko khawm a. Lal chuan a Upate chu lungchim takin a han en kual a, zawi sap hian, "Upate u, kum 24 zet chu inlungrual takin kan lo thawk ho tawh a. Keikhum (Sateek ram hi ka hmangaih em em a, mahse ka fapa Lalhuliana kha Phulpui ramah khan a chawl tawh si a. Ka thih hunah chuan ka ruang hi Keikhum ( Sateek-ah ni lovin, Phulpui khuaah ngei khan ka fapa bul ah min zalh dawn nia," tiin thuchah hnuhnung a hnutchiah ta a ni. Upate chu an ngawi thap a, Lal thuchah chu zah takin an pawm ta a. February 3, 1915 AD. a lo thlen chuan, Keikhum (Sateek khua chu lungngaihna nasa takin a tuam ta a. Khawtlang innghahna Lal Lalsuakhnuna chu a chawl ve ta a ni. Lal thuchah ang ngei chuan, a Upate leh khawtlang tlawmngai ho chu an thawk chhuak a. Lal ruang chu hlawm in mawi tak in an chei a, Keikhum( Sateek atanga Phulpui kawng thui tak leh chhengchhe takah chuan lungrual takin an zawn chho ta a ni. Kawng lakah chuan Upate chu an inhnem tawn a. "Lalpa, i thuchah chu kan hlen ngei ang. Inlungrual takin i fapa kiangah chuan kan zalh ngei dawn che a ni," tiin an titi a. Phulpui khua an thlen chuan lungngai tak chungin an Lal chu a fapa Lalhuliana Sailo bul ah chuan an zalh ta a ni. 11. Tachhip Lal Kamliana Sailo, Khaw Thum Awp Tu (LalSuakhnuna Sailo fapa) : Kum 1915 AD -ah Lal Lalsuakhnuna Sailo a boral khan, Keikhum ( Sateek) leh Phulpui khuate chu hruaitu nei lovin an awm ta a. Mahse, Lal leh Upate inlungrualna a ngheh em avangin, Tachhip Lal Kamliana Sailo chu an thlamuanpui ber a ni ta a ni. Kamliana Sailo chuan Tachhip atang chuan ro a rawn rel tan a. Sateek Upate leh Phulpui Upate chu a ko khawm a, meipui hmaah chuan vaibel fawp khu tual tualin an han thu khawm a. Lal Kamliana chuan, "Upate u, ka pa hnu hi ka chhunzawm dawn a ni. Tachhip hi ka hmunpui a ni a, mahse Sateek leh Phulpui khuate hi ka pa sulhnu leh a hmangaih ram an ni. Inlungrual takin he khaw thum hi kan awp ho dawn a ni," a han ti a. Keikhum (Sateek Upa Darlianchawnga Zote leh Lalauva Zote leh Upate dangte chu an lo bu nghat hlawm a. Tachhip atanga Sateek leh Phulpui kawng chu a hla deuh hlek mah se, Lal Kamliana chuan tlawmngai takin a rawn tlawh kual reng thin a. Phulpui-a a pa leh a nau Lalhuliana thlan hmun te pawh kha zah takin a rawn enkawl zui a ni. Khaw thum rorelna chu a harsa hle na a, Kamliana Sailo leh a Upate inlungrualna avang chuan hmasawnna nasa tak a thleng a. Tachhip, Sateek, leh Phulpui mipuite chu unau ang maiin an awm ho va, Lal pakhat rorelna hnuaiah chuan an muang em em a ni. He hun hi "Lal leh Upate Inlungrualna Hun" tiin Sateek history-ah chuan chhinchhiah a lo ni ta a ni. 12. > Kristianna Lo Luh leh Lal Kamliana Rorelna : Tachhip Lal Kamliana Sailo-in Tachhip atanga Sateek (Keikhum) leh Phulpui a rawn awp chhoh lai hian, Mizoramah Kristianna a lo darh tawh a. Lal leh a Upate pawh khan hmasang Pathian biak dan leh Kristianna thar lo thleng kha an hmachhawn a ni. Zan khat chu Sateek Lal inah chuan Kamliana Sailo leh a Upate—Upa Darlianchawnga leh a thiante chu an thu khawm a. Lal Kamliana chuan, "Upate u, kan ramah hian 'Chanchin Tha' a lo thleng a, Kristianna hian kan nunphung a thlak danglam hle mai. Kan pa Lalsuakhnuna hun lai ai khan thil a danglam ta a ni," a han ti a. Upa Darlianchawnga chuan a vaibel a han fawp khu tual tual a, "Lalpa, i sawi chu a dik a ni. Kristianna hian khawtlang inlungrualna thar min pe a. Kan Lal leh Upate inlungrualna pawh hi Kristianna thlarau hian a ti nghet zual a ni," tiin a lo chhang a. Lal Kamliana leh a Upate khan Kohhran hruaitute nena inlungrual takin khawtlang hmasawnna hna an thawk ho ta a. Lal in-a ro an rel hnuah Kohhran in-a Pathian thu an han ngaithla leh thin kha, Sateek leh Phulpui khawtlang inlungrualna thuruk pakhat a lo ni ta a ni. 13. Buanvai Kawn: Sateek Biak In Hmasa Ber: Kum 1915 AD. Tachhip Lal Kamliana Sailo-in Keikhum (Sateek) a awp tan. 'Chanchin Tha' chuan mipuite thinlung a hneh chho hle a. Lal leh Upate inlungrualna hnuaiah, Sateek khua chuan Biak In hmasa ber sa turin thutlukna an siam ta a. Chu Biak In hmasa ber hmun atan chuan Buanvai kawn chu an thlang ta a ni. Zan khat chu Lal inah Lal leh Upate an thu khawm a, Upa Lalauva Zote chuan hlim takin Lal hnenah chuan, "Lalpa, Buanvai kawn-a kan Biak In hmasa ber kan sa thei hi a va lawmawm ve! Khaw mipuite hian Pathian biak nan hmun remchang tak an nei ta a, kan khawtlang nun hian hma a sawn ngei kan beisei a ni," a han ti a. Kamliana Sailo , chuan a vaibel a han fawp khu tual tual a, "A dik a ni, Buanvai kawn hi hmasang atanga kan inkhawmna leh kan titi hona kawn a ni a, tunah chuan Pathian biakna hmun thianghlim a lo ni ta hi a ropui hle a ni. Keini Lal leh Upate hian he 'Chanchin Tha' hi kan thlawp tlat tur a ni," tiin a lo chhang a. Chu Biak In, mau leh rangva nena an sak atang khan, Sateek khuaah chuan thlarau lam hmasawnna a lo intan a. Pathianni a lo thlen apiangin Buanvai kawn lam pan chuan khaw mipui chu hlim takin an liam nguah nguah thin a. He Biak In hmasa ber hian Sateek khawtlang inpumkhatna leh inhmangaihna chu a ti ngheh belh sauh a ni. Kum 1924: Tachhip-a Favang Presbytery Inkhawmpui Kum 1924 October thla a lo thlen chuan, Lal Kamliana Sailo rorelna hnuaiah Sateek, Phulpui, leh Tachhip khuate chu an inlungrual em em a. Chu kum October ni 9–12 chhung chuan Favang Presbytery inkhawmpui ropui tak chu Tachhip khuaah neih a ni ta a. Tachhip Lal Kamliana Lal in ah chuan: Keikhum LalUpa Lalauva Zote leh a thiante nen an thu khawm a. Kamliana chuan hlim hmel takin, "Upate u, kan khua Tachhip-ah hian Favang Presbytery inkhawmpui kan thleng dawn a ni. Missionary-te leh Pastor-te, Tirhkoh leh Evangelist-te an lo kal dawn a, kan khua hian kan lo mikhual tha hle tur a ni," a han ti a. Upa pakhat chuan a vaibel a han fawp khu tual tual a, "Lalpa, i sawi chu a dik a ni. Buanvai kawn-a kan Biak In hmasa ber atanga kan lo tana, tunah chuan Presbytery inkhawmpui hial kan hmang thei ta hi a ropui hle a ni. a ti a. Inkhawmpui ni a lo thlen chuan, Kamliana chuan a Lal in nuam tak chu Missionary leh Pastor-te tan a kian a. Missionary Pu Zosaphluia leh Pastor Chhuahkhama te chu Lal in-ah chuan mawi takin an thleng a. Lal leh Missionary-te chu meipui hmaah an thu khawm a, khawtlang hmasawnna leh 'Chanchin Tha' darh zel dan tur te an sawi hau a. ./______/___________________//____________//______ 14. > Sateek-a Chanchin Tha Eng Lo nih Dan: Suakhnuna Leh Beiseina Thar; Kum 1891AD-ah Lalsuakhnuna Sailo-in Sateek khua a din hnu hret khan, Mizoram pumah chanchin thar a lo thleng a. Sap missionary-ho (Pu Buanga leh Sapupa) te Aizawl-ah an lo lut a, chu chu Sateek Lal Suakhnuna beng pawh a thleng hman hle a ni. Mahse, hetih lai hian Mizo lal tam tak chuan Kristianna hi "Sap sorkar thil" emaw, kan hnam nun tichhetu tur emaw tiin an hlau hle thin. 1. Zawi Zawi in a Eng Lo Chhuak ; (1900 AD.) Kum 1900 AD. hnu lamah khan Sateek leh a chhehvel (Tachhip leh Phulpui ) khuaah hian zinkawng a lo zau tan a. Suakhnuna chu Lal fing tak a nih avangin Sapho thiltihte chu a lo thlir reng a. Aizawl lama lehkha zir hmasa tlemte leh rawngbawltu hmasate chu Sateek-ah hian an lo chuangkai ve tan ta a ni. A tirah chuan mipuite'n "Sakhua thar" chu an hlau hle a. Inthawina leh huai biakna kha an nunpui miau avangin, Pathian pakhat chauh biak chu thil harsa tak a ni. Mahse, Suakhnuna khan a pa Lianphunga jail-a a thihna leh Sap sipaite chakna kha a hmuh vek tawh avangin, "Hemi te Pathian hi chu a chak hle a nih hi a ti a. 2. Lal In Leh Chanchin Tha: Sateek Lal In ropui takah chuan rawngbawltu hmasate chu an lo thleng hlawl mai a. Suakhnuna khan tlawmngai takin a lo thleng a, a tunu Saitei (Sairengpuii) te unau pawh khan he sakhua thar hi an lo hre hmasa ber pawl an ni ang. Suakhnuna khan a khua leh tuite chu Kristianna vanga hrem emaw, nuaichhuah emaw a tum ngai miah lo va, chu chuan Chanchin Tha tan kawng a hawng zau hle a ni. Sateek-ah hian tlangval tlawmngai leh huaisen tak takte'n Isua Krista chanchin an han hriat meuh chuan, zu leh sa, leh inthawina hmun thin kha fakna hmunah a lo chang ta a. Sateek khua chu Aizawl thlang lama Kristianna hmunpui pawimawh tak pakhat a lo ni chho ta a ni. 3. Lianphunga Bung Hnuai-a Inkhawm Hmasate; Thawnthu pakhatah chuan,; Sateek Kristian hmasate khan Biak In mumal an neih hmain, Suakhnuna phun ngei Lianphunga Bung hlim hnuaiah khan Pathian thu an sawi khawm thin tih a ni. A pa hriat rengna bungpui hnuai ngei chu Pathian fakin an hmang ta a, chu chu Suakhnuna tan pawh hmuh nuam tak a ni ngei ang. Suakhnuna fapa Kamliana Sailo (Tachhip Lal) pawh khan a pa zia zuiin Kristianna hi a thlawp hle a, Tachhip khua a Chanchin Tha vawng nungtu Lal a ni chhunzawm ta a ni. 15. > Buanvai Kawn: Sateek-a Chanchin Tha Eng Chhuahna ; Kum 1891 AD -ah Lalsuakhnuna Sailo (Suakhnuna)-in Krikhum (Sateek) khua a din hnu khan, khua chu a nuamin mipuite pawh an lungrual hle a. Mahse, hetih lai hian inthawina leh huai biakna khan Sateek tlang chu a la bawh hneh hle thung. Lal Suakhnuna erawh chu a pa Lianphunga jail-a a boral tawh avang leh khawvel inher danglam mek a hmuh avangin, thil thar lo thleng tur chu a lo thlir reng thin a. 1. Buanvai Kawn Leh Chanchin Tha Eng; Kum 1900 AD. hnu lam hret, Kristianna meichher a lo de tan khan, Sateek khaw kawtchhuah lama Buanvai kawn chu hmun pawimawh tak a lo ni ta a. Hetih lai hian missionary-te leh rawngbawltu hmasate chu tlang hrang hrangah an feh chhuak mek a. Sateek tlangah hian Chanchin Tha a lo luh tirh khan, mipuite chuan an hlau hle a, "Sakhua thar hian kan ram huaiate a tinu hriam ang e," tiin an phun nuah nuah thin. Mahse, Buanvai kawnah chuan tlangval tlemte, Isua Krista chanchin hriaa thinlung thar neite chu an lo pung khawm tan ta a. Lal Suakhnuna khan a khua leh tuite hi sakhua vanga thliar hrang chi a nih loh miau avangin, Buanvai kawna Kristian hmasate inkhawm leh hnatlang chu a lo thlir liam mai thin a ni. 2. Biak In Hmasa Ber Sak Dan Kekhum (Sateek )mipuite tan chuan Buanvai kawn chu inkhawmna hmun hmasa ber a lo ni ta a. Biak In mumal an la neih loh avangin, thing leh mau hmangin chawlhbuk ang deuh hi an sa hmasa a. Chu chu Keikhum ( Sateek-a Biak In hmasa ber a lo ni ta a ni. He Biak In hi a ropui vut lo na in, mahse chutah chuan hmanlai Mizo hla thluk hmanga Pathian an fak thawm chu Keikhum (Sateek tlangah chuan a lo thang khawk a. Lal Suakhnuna ngei pawh khan Buanvai kawn lama zai thawm a lo hriat hian, a pa Lianphunga ngaihtuah chhuakin, "A tawp a tawpah chuan ka mite hian thlamuanna thar an hmu ta a nih hi," tiin a rilruin a lo lawm ve thin a ni. 3. Suakhnuna Thlah Te Leh Buanvai Kawn Suakhnuna fapa Kamliana Sailo leh a tunu Saitei (Sairengpuii) te pawh khan he Buanvai kawna Biak In hmasa ber hi an hmu hman ngei a. . Lal in (Chief House) leh Buanvai kawn inkara Kristianna lo thang chho chu Keikhum (Sateek hmel titui ber a lo ni ta a ni. Kum 1954-a Lalna ban a lo nih leh 1966 ram buai a lo thlen thleng khan, Buanvai kawn chu Sateek mipuite thinlungah "Kan sakhua lo din tanna hmun" tiin a cham reng a. Suakhnuna'n Lianphunga Bung a phun a, chu bungpui a lo tan len rual khan Buanvai kawna Chanchin Tha zung pawh kha Sateek mipuite thinlungah a lo thuk ve tial tial a ni. _____////_ 16.. >Lalsuakhnuna Sailo leh Phulpui Ram Zuan Chanchin ( year 1897 AD ) 1. Lal Thuneihna Leh Ram Inṭhek Kual Hun Kum 1897 AD. chho kha Mizoramah British Sawrkar (Lushai Hills District) hnuaia Lalte thuneihna a la len lai tak a ni. Lalsuakhnuna Sailo, Suakpuilala fapa kha mi fing leh huaisen, a riral hma pawha hmingthang tak a ni a. Sateek khua a din hnu hian, ram tha zuan leh tui hna tha zawn zawngin chhak lam, Phulpui ram lam hi an zuan (an thlir) ta a ni. 2. Ram Thar Zuan Chhan ; Mizo Lalte khan an khua a lo upat a, lo neihna tur ram a lo tlem hian "Ram Tha Zuan" (Migration) hi an hmang thin. Lalsuakhnuna pawh hian a khua leh tui, a bik takin a upa rintlak Pu Darlianchawnga Zote-te nen Phulpui ram hi an thlang ta a. He hun lai hian Phulpui leh Sateek inkar ram hi sa leh thingtlang thlai tharchhuah nan a ṭha hle a ni. 3. Khawtlang Inrelbawlna leh Lalupa te; He hun lai hian Lal hi a thuber ni mah se, a hnungzuitu upate an pawimawh em em. Lalsuakhnuna hian thutlukna a siam hmain Pu Darlianchawnga Zote te, Pu Lalauva Zote, leh Pu Dartinchhunga Hmar-te nen ram thar din dan tur leh inremna chungchang an rel thlap thin. Kum 1897 AD. vel khan he ram inthiar fêl kualna hi a vawrtawp a thleng a, khawtlang nun a nghet tan a ni. 4. Lianphunga Bung leh Hriatpuitu He hun lai hian Lianphunga Bung (Lalsuakhnuna'n a pa hriat reng nana a phun) kha a lo lian tawh hle a. Sateek atanga Phulpui ram an thlir leh an inthiar fêl lai hian he bung hi an tan (Landmark) pawimawh tak a ni. Sateek leh Phulpui inkar kawngah hian Lalte khan an ramri leh an ram thar dinna tur kha an thlang fêl ta a ni. 5. Thlarau Lam leh Kristianna Kum 1914–1928 AD. kha Mizorama Kristianna a darh chak lai a ni a. Lalte thuneihna hnuaiah pawh Pathian thu a luh tawh avangin, ram thar an zuan hian hmasâng ang bawrh bawrh kha ni tawh lovin, inremna leh remna thu hmang khan khua leh tui kha an insem thiam ta hlawm a ni. Tlangpui tawi: Lalsuakhnuna Sailo kha Lal fing a nih avangin, he hun lai hian tualchhung in-beihna (inter-tribal raids) aiin ram hmasawnna leh khua leh tui bituk (settlement) kha a ngaihpawimawh zawk a ni. Hei vang hian vawiin thlengin Sateek leh Phulpui hi unau khua angin an la in-thlunzawm tlat a ni. ____////____ ____///____ 3. LIANPHUNGA BUNG Phun kum: 1892 AD. Lalsuakhnuna Sailo hian a pa Lianphunga Sailo (Lungtian Lal), British-in an man a, Sylhet Jail-a boral ta hriatrengnan he Bung hi a phun a ni. A len zâwng: 1) Height: 72.8 ft. (22.4 mts.) 2) Measurement of the base: 121 ft. (37 m 3) The length of the branch: N-S: 184 ft (56 mts.) E-W: 168 ft. (51 mts.) Darlianchawng Zote Lalupa 1872 - 1932 AD 4. LALUPA (ELDERS) Pu. Darlianchawnga Zote (1872-1932 AD) Pu.Lalauva Zote (1895-1955 AD) Pu.Dartinchhunga Hmar Pu.Thangphuta Pu.Darlianchhunga Hmar Pu.Thanga Hmar Pasaltha Pu.Kapzauva 5. PASALTHA (WARRIORS) Pu. Kapzauva (Sakei chhun tu) Pu. Thangchina Pu.Hmaichhaha Ralte Pu. Thangrikhuma Pu.Thanga Hmar 6. KRISTIANNA Kum 1901 khan Phulpui-a an awm laiin Kristianna a lut a. Kum 1902-ah Ringtu hming pe an awm ṭan a, Lal ngei pawhin hming a rawn pe ve a ni. 7. SATEEK KHAW HMUN HLUI ; Sateek khaw hmun hlui Archhuang tlang (1916-1918 AD) ah hian Lalupa min. Darlianchhunga Hmar pawh phum a ni a. > 17. >Tawitaw kawn leh Buanvai kawnah hian Lal In Tlang pawh hmuh theih in a la awm reng a ni. Sateek Lal in tlang leh Buanvai kawn. >SATEEK LAL IN TLANG, ( Chief house ) Tawitaw kawn/ Buanvai kawn, ; Hmanlai Lal Ropui Lalsuakhnuna Sailo a han boral kha chuan Sateek khua chu a reh tlawk tlawk a. Mahse, a tu nu Sairengpuii (Saitei) leh a thlahte erawh chuan a pu hniak chu an thlah lo. Lal in ropui tak, Sateek kawtchhuah atanga lang thei kha an vawng nung tlat a ni. Kum a lo kal a, Kum 1954-ah Mizoramah Lal ban a lo ni ta a. Lal tam tak chuan an khua leh an in an chhuahsan laiin, Saitei thlah erawh chuan an hmunhlui chu an thlah phal lo. "He in hi kan thlahtute kutchhuak, kan lungphun a ni," tiin an la awm chilh reng a. Mahse, kum 1966-ah Mizoram ram a lo buai ta thut mai a. Insuan chhuah a ngai a, khaw khawm (grouping) te a lo awm takah chuan, kum tam tak an lo luah tawh, an thlahtute sulhnu chu midang hnenah hralh mai a ngai ta a ni. (Chutih hun lai chuan Sateek mipuite tan pawh Lal in hralh a ni ta mai kha chu, thawnthu tawpna ang maiin a lungchhiatthlak duh hle ang.) 18. >Sateek Lal Lalsuakhnuna: Sateek Tlang Chhipa Bungpui Phuntu; Hmanlai Mizoram boruak nuam tak hun lai a, , Sap hovin Mizoram an rawn luh ṭan kum (1880 AD ) Chho hun lai kha a ni a. Lal ropui Lianphunga Sailo chu Sap hovin Kum 1890 AD ah manin, hmun hla tak Hazaribagh-ah an hruai bo ta a. A fapa tlangval huaisen Lalsuakhnuna Sailo chuan a pa lamtute leh a mite chu a hruai khawm a, hmun thar, tlang nuam leh rem tak zawngin a feh chhuak ta a ni. ) Hei tak hi Keikhum ( Sateek ) khaw thar tur an va sah ( zawn ) hun lai chho vel kha a ni.) A pa lianphunga Sailo an man hma daih tawh a,He keikhum ( sateek )khaw thar kaina hmun tur pawh hi An pa fa pawn an va en thli thlai tawh a ni. Mahse, A pa Lianphunga an man tak avang khan Suakhnuna Sailo hian a pa thuro chhiah kha hre reng in Keikhum ( Sateek) khaw sat tur hian kal atum ta a ni. Hetih hun lai hi ( 1886 - 1891AD ) a ni.) Sateek Khaw Thar Sah Kum (1891 AD) Kum 1891AD September thla a lo nih chuan, Lianphunga Sailo chu Sylhet jail-ah a boral ta tih chanchin lungchhiatthlak tak chu a fapa Lalsuakhnuna Sailo chuan a hria a. A pa hniak zuiin, a hnuai mipuite tan beiseina thar siam a duh ta a ni. Chu mi kum vek, nipui zawh thlasik in tan hma, October leh November thla vel, khua a lo ro tan tawk lai chuan Lalsuakhnuna leh a mite chuan Sateek tlang nuam tak mai chu an thlang ta a. Chutah chuan hmanlai hmunhlui kalsanin, khaw thar (Sateek) chu an sa tan ta a ni. A kum leh (Kum 1892 AD) a lo thlen chuan, an khaw thar sah chu a lo nghet ve tan ta a, Lalsuakhnuna chuan a pa hriat reng nan Lianphunga Bung a phun ta a ni. (Kum 1892 AD.) a ni. 19. >Chhui zau nah Ni khat chu, Aizawl thlang lam tlang nuam tak mai, Sateek tlang chu a han thleng a. He tih lai hian Keikhum (Sateek ) ram hi Ram pil ril tak leh Nungcha Sakei te Sahngar te Ram sa chi hrang hrang tual lennah hmun a ni a, Ram ngaw dur khup mai chuan ala hual vel khup a, Keikhum ( Sateek ) hi Chutah chuan khua a din a, a hmingah pawh Keikhum (Sateek )tiin a vuah ta a. Lalsuakhnuna chu Lal zaidam leh thluak fing tak a ni a, a Counselor (Lalupa) Darlianchawnga Zote nen thurawn la kualin, a khua leh tuite chu thlamuang takin a awmtir a ni. 20. Sateek Lal In-a Ro Relna: Bung phun dan tur an rel ta. Fur Tui Lian (June 1892 AD ) Sateek tlangah chuan June thla fur tui a lo tla tan ta a. Chhum a lo chhah em em a, ruahtui chuan tlang chu a phui hian a phui chuk mai a ni. Lal In lian tak, mau leh thinga sak, a chunga di chhah tak inphah chungah chuan ruahtui a lo sur bawrh bawrh a. Lal In chhungah chuan meipui a lo ling vut vut a, a khu chuan in chung sang tak chu a rawn bawh chuk mai a ni. Lalsuakhnuna Sailo chu thutphah ah chuan a thu deuh rún a. A bulah chuan a Lalupa (Elder) rin ber berte— Darlianchawng Zote te leh Upa te dang te nen vaibel fawp khu hlat hlat chungin an thu bial laih a. Tun tum an rorel tur hi chu a hmanhmawhthlak deuh tlat a ni. "Lalpa," han tiin Darlianchawnga chuan a vaibel chu meipui sirah a han khawng ri fawk a. "I pa, Lianphunga hriat rengna tur Bung phun chungchang kha kan rel a ngai a ni. Mahse, he June thla fur tui lian hnuai, tlang a tlak tawk tawk lai hian a rem ang em?" tiin a zawt a. Lal Lalsuakhnuna chuan pawn lam, khaw thim mup mai leh ruahpui vanawn tla chu a thlir vung vung a. "Lalupa, June thla hi fur tui lian, lei a hnawm zual lai a ni a. Hetiang lai hian thing thar phun a nun a awlsam ber a ni lawm ni? Kan pa hming chawia kan phun tur a nih chuan, a thi tur a ni lo. June thla hi a hun tak a ni zawk ang," tiin a chhang a. Lalupa Lalauva chuan a tui-úm chu a han dawt khawlh khawlh a, "A dik a ni, Lalpa. Mahse tlang pang a hnim em em a, rulpui leh tlangau hram karah hian mipuite tan thing phun tur tlang han faina chu a huphurhawm deuh lawng maw? June ruah hnuaiah hian tuman hnatlang an phur hauh lo vang," a lo ti ve thung a. Suakhnuna chu a han nui suk a. "Ka naute hian an Lalpa leh an Lalpa hmasa Lianphunga an hmangaihna chu June ruah hian a ti thi lo vang. He Bung hi a than len a, a rawn puih tlin hun chuan, Sateek khua hi Mizo ram laili-ah a la ding anga, kan hming pawh a la dam reng ang. June thla ngei hian leilung hi kan 'chei' tur a ni," a ti ta tlat a. Lal In chhung chu a reh ta thap a. Lalupate chuan an Lal thuthlukna chu an zah hle a. Tichuan, ruahpui vanawn tla hnuai, Sateek tlang vawt hlap leh hnawm hnuai karah chuan hnatlang koh dan tur leh Bung phun ni tur chu an rel fel ta a. An rorel zawh chuan Suakhnuna chuan zu bel thar a han hawn tir a, an vai chuan an Zu chu an Dawn a an hlim ta hle a.. A pa Lianphunga a ngaih em avangin, June thla kum 1892 AD ah chuan Sateek kawtchhuahah chuan bung thar a phun ta a. Chu bung a phun lai chuan, "He bung hi ka pa Lianphunga Sailo hriat rengna a ni ang a, a rawn ṭhan len ang bawkin Sateek mipuite pawh hi kan la par vul ang," tiin a sawi hial a. Chu bung chu vawiin thleng hian "Lianphunga Bung" tiin hming a la pu ta a ni. Lalsuakhnuna hian fapa Kamliana Sailo a nei a. A fapa Kamliana chu tlangval a lo nih chuan, a pa hniak zuiin (Tachhip-ah) Lalna a chang ve leh a. Lalsuakhnuna a lo upat a, a han boral meuh chuan Keikhum (Sateek ) khua chu a ngui hle a. Mahse, a tu nu Sairengpuii (Saitei) thlahte chuan a pu 'Lal In' ropui tak, thinga sak kha an chhuahsan phal lo a. Lalna ban hnu (kum 1954) pawhin, khang hun lai harsa tak karah khan chu in chu an lo la luah lum reng a ni. Kum1966 ram buai avanga an chhuahsan hma zawng kha chu, Lalsuakhnuna sulhnu kha Sateek-ah khan a la nung reng a ni. Vawiin thleng hian Sateek-a Lianphunga Bung hlim hnuaiah hian, hmanlai Lal ropui leh zaidam Lalsuakhnuna Sailo chanchin hi thli hian a la rawn chhem nung reng a ni. ALBUM; SATEEK HISTORY ( Lushai Hills ) By; Lalchhanhima Zote ( Aibawk ) 21. > LalSuakhnuana Sailo, Pa Lianphunga Sailo chanchin tlem i han chhui leh dawn ta ila! Lushai Hills an lakluh hnuah Captain HR Browne chu North-Lushai Hills-a political officer atan ruat a ni. Chengri Valley raid-a a input chhui dan aṭanga Lianphunga hrem tura tih a ni. Browne chuan khawthlang lam Lushai lalte conference a ko a. [ 9 ] Browne chuan conference-ah chuan Lianphunga chu kum nga chhung lal nihna atanga paihthlak a nih tur thu leh a aiah a fapa Suaknuna chu chief a nih tur thu a sawi. Lianphunga hi silai 50 chawitir a ni. . Lianphunga hi RB McCabe-a’n a man a, a unaupa Khalkam leh Thanghula te nen Hazaribagh Jail-ah an thawn a ni. Lianphunga hi a hmaa hremna pek tawhte chu deterrent tha tak a nih loh avangin ram dangah an hnawtchhuak a ni. Lianphunga hian chief atanga paihthlak ni mah se a khuate chu a lo din thar leh tawh a ni. Lianphunga hi Bengal Regulation III of 1818 hnuaiah man a ni. 22.. >Lianphunga Sailo leh Kalkhama Sailo ; Kum 1890 AD khan Lianphunga Sailo leh a unaupa Kalkhama sailo hovin British-ho awpna dodalna nasa tak an nei a, a bulpui ber chu Aizawl leh Changsil-a British outpost (forts) an din vang a ni. Thil thlengte a lo inher chhuah dan chu hetiang hi a ni: Provocation: British hovin Lushai Hills thunun nan Fort Aizawl leh Fort Changsil an din a. Lianphunga hi a hmaa Chengri Valley-a a beih tawhte hremna atan kum li chhung atan ban a nih thu an puang bawk. The Ambush (September 1890 AD): British inrawlhna leh sum lakluh phut avanga lungawi loh avangin Kalkhama chuan lal dangte chu indona pawl pakhata tel turin a fuih a. September 9, 1890 AD khan Political Officer hmasa ber, Captain H. R. Browne-a chu Fort Aizawl leh Changsil inkara a zin laiin an lo bei a. Thi: An beih lai hian Browne-a sipai pathum an thi. Browne ngei pawh hian hliam na tak a tuar a, Changsil a thlen hnu lawkah a thi ta a ni. The Attack on the Forts: Browne-a thah a nih hnu hian Aizawl leh Changsil-a British post-te chu nasa takin an bei a. Heng beihnate hi British-ho chu an kulhpui sak thar atanga hnawhchhuah tumna nasa zawka lo chhuahna a ni. British Retaliation: British-ho chuan helna tihtawp tumin Robert McCabe (a hnuah lal tam tak mantu Lalmantu tia hriat) hnuaiah sipai tam tak an tir a. Hei hian a tawpah Lianphunga leh Kalkhama sailo an man ta a ni. Jail leh Thihna Hazaribagh Jail: British-te khank 1891AD khan Lianphunga leh Kalkhama-te hi hmun hla tak, Hazaribagh Jail-ah (tuna Jharkhand-ah) an hruai a. Intihlum: Ram dang leh hmun hlaa jail-a tanna hrehawm an tih em avangin, an unau hian jail-ah hian an nunna an thap (commit suicide) ta a ni. Lianphunga hi kum 1891AD-ah a boral ta a ni. Rev. William Williams: Presbyterian missionary hmasa ber Rev. William Williams khan Kum 1891 AD khan he jail-ah hian a va tlawh a, hei hian Mizo hnahthlak leh missionary-te inremna hmasa ber pawl a ni. 23. > Lianphunga leh Suakhnuna: Tlangchhipa Ralhrat Pafa Leh Sateek Bulthut Kum 1890 AD chho vel kha a ni a, Lushai Hills (Mizoram) boruak chu a lum pup pup mai a. Sap sorkar (British) sipai tlem tlem an lo lut tan a, Mizo Lal huaisen Lianphunga Sailo phei chu Sap hovin an haw hlur mai a. A chhan chu Lianphunga hi tlawm mai mai chi a nih loh avang leh a fapa Suakhnuna (Lalsuakhnuna) nena an tang dun tlat kha Sap ho tan chuan hlauhawm tham a ni tlat a ni. 1. Lungtian Inbeihna Leh Pafa Huaisenna Lianphunga hi Lungtian Lal a nih lai khan, a fapa Suakhnuna chu a kut veilam leh dinglam ang mai a ni a. Sap sipaiho kha Changsil leh Aizawl lama an luh tawh avangin, Lianphunga pafa hian tlangval huaisen rual an khawm a. Suakhnuna chu tlangval hleitling leh silai kah thiam tak a ni a, a pa hming hliau lo tura ralthuam lek thiam tak a ni. Zan khat chu, Sap sipai rualin Lungtian tlang an rawn hnaih tih thawm an hria a. Lianphunga chuan a fapa Suakhnuna chu a ko va, "Bawihpui, kan hmelmaho hian kan khua hi rawn pal tlang an tum a nih hi. Kan tlawm chuan kan mite hi an riang dawn, kan pafa hnih hian kan bei let tur a ni," tiin a fuih sauh sauh a. Suakhnuna chuan a pa silai chu a hru fai a, tlangvalte hruaiin kawtchhuah thim laiah chuan an va chang ta a. Chutah chuan silai a lo puah tak tak meuh chuan, Lianphunga fapa huaisenna kha a lang chiang hle. Sap sipaite pawh khan Mizo Lal pafa hian an do hneh zia an hmu ta a ni . 2. Lianphunga Man A Nih Dan (1890 AD) Mahse, British sorkar chakna chu thila ni lova, ralthuam leh sipai tam tak an neih avangin zawi zawiin Lianphunga pafa chu an nek chep ta a. Kum 1890 AD September thla a lo thlen chuan, Sap sipai rualte chuan Lungtian khua chu an hual ta thup mai a. Lianphunga chu a upat tawh deuh avang leh a mite sahimna a duh avangin tlawm a thlang ta zawk a. Sap sipaite'n Lianphunga an man dawn khan, Suakhnuna thin kha a thin a rim hle a, a silai chu a hum ruh viau mai. Mahse, a pa Lianphunga chuan a fapa chu a thlir a, "Bawihpui, tlawmnaah hian huaisenna a awm zawk a ni. Tunah chuan man min tum mah se, kan thlah leh kan mite hi chu an la ding chhuak em em ang," tiin a thlamuan a. Lianphunga chu a lu thing deuhva an phuar zawh chuan an hruai bo ta a, chu chu Suakhnuna tan chuan a pa a hmuh hnuhnunna ber a lo ni ta a ni. 3. Suakhnuna Rilru Natna Leh Sateek Dinna (1891 AD) Lianphunga chu Sylhet jail-ah an hruai a, chutah chuan hrisel lohna avangin kum 1891 AD September thlaah a boral ta a ni. ( Lianphunga thih dan ah hian sawi dan pawh a in ang lo hle) He chanchin lungchhiatthlak tak hian Suakhnuna rilru chu a tina hle a. A pa awm tawh loh hnuah, a hruai mipuite chu raltit takin an awm a, khua leh tui nei lo ang maiin an inngai tawh a. Mahse, Suakhnuna chu a pa ang bawka thinlung sak leh beidawng lo chi a ni a. Kum 1891AD thlasik tan dawn (October-November) vel khan, a mipuite kha a khawm a, "Ka pa hriat reng nan leh kan thlah leh kan mite sahimna atan khaw thar kan din ang," tiin Keikhum ( Sateek) tlang nuam takah chuan khua a va sa (found) ta a ni. Chu khua chu Lal Lianphunga Sailo hriat rengna khua a lo ni ta a ni. 4. Lianphunga Bung A kum leh (1892) a lo thlen chuan, Suakhnuna chuan Sateek kawtchhuahah chuan Bung a phun a, chu chu "Lianphunga Bung" tiin a vuah ta a. He bung hi Suakhnuna hian tui nen, a rilru natna leh a pa a ngaihna nen a enkawl a. Zawi zawiin Sateek chu Lal khaw lian leh hmingthang a lo ni chho ta a ni. 24. >Lalsuakhnuna Sailo fapa Kamliana Sailo chanchin tlem han belh hlek ila; Hmanlai Mizo lal ropui Lalsuakhnuna Sailo fapa, Kamliana Sailo chu tlangval hmeltha leh hleitling tak mai a ni a. A pa Lalsuakhnuna khan Sateek khua a lo din tawh a, a hming pawh a thang hle. Mahse, Kamliana erawh chuan mahni kea din a, ama puala khua leh tui rel chu a chak ber a ni. Kamliana hian Tachhip tlang nuam tak mai, ni pawh a chhuah hmasakna ber thinna hmun chu a thlang ta a. Khua a han din chuan, a pa ang bawkin mi rethei leh riangvaite ngaihsak mi a ni a. Tachhip khua chu a hlimin, zu leh sa pawh a tam hle thin. Tlangau vin kawtchhuah ah tlang a au va, "Khai le, kan Lal Kamliana'n tlawmngaihna lehhuaisenna a ngai pawimawh a, tlangvalte u, i thawk chhuak ang u!" a tih chuan, Tachhip tlangvalte chu an phur hle thin. Ni khat chu, Kamliana fanu Sairengpuii (Saitei) nen tlang an fang a. Sairengpuii chuan, ka pa, Ka pu Lalsuakhnuna khan Sateek-ah sawn Lianphunga Bung a phun a, nangin Tachhip-ah hian eng nge i hnathawh kan hriat reng tur i hnut chhiah ang?" tiin a zawt a. Kamliana chuan hlim hmel takin, "Ka fanu, bung phun emaw, lung phun emaw aia pawimawh chu ka khua leh tui, ka mite thinlunga hmangaihna leh thutak ka tuh hi a ni," tiin a chhang a. A hun lai hian Sap (British) ho an lo lut tan tawh a, Mizo lal ropuina pawh a chuai tan tawh a ni. Mahse, Kamliana Sailo erawh chu a thih thlengin a mite lakah lal rinawm leh zaidam a ni reng a. Vawiin thleng hian Tachhip khuaah chuan a thlan chu a la awm reng a, hmanlai Sailo lal tlawmngai leh huaisen, a hming an hriat pawlh fo thin "Kamliana" kha a ni tih hretu erawh an tlem ta hle mai. Tachhip Kamliana Sailo hi kum 1894 -1954 ah a boral ta a ni. A bial te; 1.Keikhum ( Sateek khua lo ni ta hi) 2.Phulpui te an ni. 25. > Lianphunga leh Suakhnuna: Tlangchhipa Ralhrat Pafa Kum 1890 AD. hma deuh hlek kha a ni a. Lianphunga Sailo chu a vanglai a ni a, a fapa Suakhnuna pawh tlangval hmeltha leh huaisen, ralthuam lek thiam tak a ni tawh a. Hetih lai hian Sap (British) hovin Lushai Hills rawn luhchhuah tumin hma an rawn la tan mek a. Ni khat chu, Lianphunga chuan a fapa Suakhnuna chu a ko va, "Bawihpui, kan ram leh kan tlang hi mikhual hmel hriat loh kuta tluktir kan phal tur a ni lo," tiin thuchah khauh tak a hlan a. Chutih lai chuan Sap sipai (Frontier Police) ho khan Lungtian leh a chhehvel tlang an rawn pal tlang mek a ni. Ral an han beih dunna pakhat chu Changsil leh Aizawl inkara sipai rawn thawk chhuak tur an lo dan tum kha a ni. Lianphunga chu a upat tawh deuh avangin hnung lam atangin remruatna a siam a, Suakhnuna erawh chu tlangval huaisen deuh deuh te nen hma hruaiin an thawk chhuak thung a. Zan khat chu kawtchhuah pui pakhatah sipai hmahruai ho an lo chang a. Suakhnuna chuan a pa hnen atanga a zir tawh ang khan, "Thah emaw, hliam emaw aiin, an hmanrua leh an chakna lak sak hi a pawimawh zawk," tiin a mite chu a fuih sauh sauh a. Silai a lo puah tak tak meuh chuan, Lianphunga fapa chu hma hruaitu huaisen tak a ni tih a mite'n an hre chiang hle. Mahse, Sap ho chakna chu ralthuam thar leh sipai tam tak an nih avangin, Lianphunga pafa te tan chuan hneh vut a harsa hle a chu vang in an in hnuk kir leh ta a ni. Kum 1890 AD September thlaah Lianphunga chu Lungtian khuaah an man ta a. Suakhnuna tan chuan a pa man a ni kha khawvel thim mup ang a ni. A pa an hruai bo dawn khan Suakhnuna chuan a vuan tlat a, mahse Lianphunga chuan zaidawh takin, "Bawihpui, hma lam thlir la, i mite tan hmun him zawng rawh. Keichu ka hun a liam ta e," tiin a thlah a. Chu a pa thuchah hnuhnung chu a ni, Suakhnuna'n kum 1891AD-a Sateek khaw thar a sah takna chhan leh a pa hriat reng nan Bung a phun tak chhan chu a ni. Kum 1892 AD a ni. 26. >Pasaltha Thawm: Lianphunga leh Lalsuakhnuna sailo Ral hmu hmasa ber Kum 1880 AD. a lo her chhuah leh meuh chuan. Zing khat chu khawvar hmain Tachhip Lungtian tlangah chuan thli a thaw vuk vuk a. Lianphunga Sailo, a lal-ina thu chuan a silai hmingthang "Lianchhiari" chu a nawt tliang hliau hliau a. Chutih lai chuan a fapa Lalsuakhnuna, tlangval hmeltha leh huaisen, chu a rawn lut a. "Ka pa, khawthlang lamah khuan hmelma thawm a awm. Sorkar (British) sipai leh an thurualpuite khan kan ramri an rawn chil hnai a ni," a ti a. Lianphunga chu a kiai suk a, "Bawiha, Mizo pasaltha chuan hmelma hmaah hnung a chhuan ngai lo. Kan lalin tlawm a tum lo tih hi i hriam hian va hmuhtir ta che," tiin a chhang a. Zan Thima Ral Hual Dan Zan a lo thlen chuan thla a tlar hle a. Lianphunga leh Lalsuakhnuna hian tlangval sawmhnih vel an hruai a. Hmelma sipai rualte chu hmun hnihah an then a. Lianphunga'n chhak lam atangin a hual a, Lalsuakhnuna'n thlang lam atangin a hual thung. Ral an do dan hi a mak hle; meichher an chhi miah lo va, ramsa ang maia fimkhurin hnim hnah ri pawh chhuah lovin an vak hiam hiam a ni. Lianphunga chuan a tlangvalte chu, "Hmelma hian min hmu tur a ni lo, an thih hmain an hrawk kan tan tur a ni," tiin a hrilh a. Beihpui Thlak leh Huaisenna A hmasa berah Lianphunga chuan a silai chu a hmet puak ta thuai a! Chu chu tlangvalte tan chhinchhiahtna a ni. Lalsuakhnuna leh a pawlte chu hmelma buk chhungah chuan an zuang lut a. Silai a puak zawt zawt a, fei leh chem a vai phe zuai zuai mai a ni. Lalsuakhnuna chu a hma berah a ding a, a hmelma hmasa ber chu a chem chuan a sah thlu tawp a. Chutih lai chuan sipai pakhat hian Lalsuakhnuna chu silaiin a lo tin reng mai a! Lianphunga chuan chu chu hmuin, "Bawiha, bawk rawh!" tiin a au a, ama silai chuan chu sipai chu a kap tlu ta zawk a. Fapa chhan nan a pa chu pasaltha hruaitu a ni tih a nemnghet a ni. Hnehna leh Ramri Vengtu Zing khawvarah chuan hmelmate chu an tlan darh ta vek a. Lianphunga leh Lalsuakhnuna te chu hnehna nen an khuaah an haw ta a ni. Chutih lai chuan Lianphunga chuan a fapa chu a en a, "I huaisen hle mai, mahse hei hi hre reng rawh: Ral do hi hnehna ringawt a ni lo, mahni ram leh mi retheite humhimna a ni," tiin a hrilh a. He an inbeihna hian British sorkar a ti mangang hle a, "Lianphunga hi man ngei ngei tur a ni," tih thu an chhuah hial a ni. Inthlahna leh Bung Phun History-in a tarlan danin, Lianphunga chu a hnuah man a ni a, lung inah a boral ta a. Mahse a fapa Lalsuakhnuna chuan a pa hriat reng nan Sateek khuaah khan Bûng lian tak a phun a. Chu bûng chuan a pa huaisenzia leh an raltitna te kha a la hrilh ziah thin. Lalsuakhnuna khan a pa hming hian hla a phuah hial a: "Ka pa Lianphunga, ramri vengtu, Hmelma hmaah i tlawm ngai lo; I fapa hian i hnung ka zui a, Sateek tlangah hian i hming a dai dawn lo. ti in. Sipai Hmelma leh Ral Rel Dan Kum 1880 AD. chho tawp lam a ni a, British sorkar (Sap) lamin Mizo lalte chu an thuhnuaia dah an tum tawh hle a. Lianphunga Sailo hi an mi huat ber leh an "target" lian ber a ni. Lalsuakhnuna erawh a pa hnungzuiin, ral rel dan thiam tak a ni tawh a. Zing khat chu thawk leh khatah Tachhip kawtchhuahah sipai hmel hmuh tur an awm ta thut mai! Lianphunga chuan a fapa chu a ko a, "Bawiha, an silai hi a tam mahna, mahse kan ramhnuai hi an hre ve tawk lo. Lungtian leh Tachhip inkar khuan lo lambu (ambush) ila, an hnung lam atangin i rawn bei dawn nia," tiin thlaphan a hnekin phur takin ruahman a siam ta a. Ramhnuai Buk leh Hriam Hriam Lalsuakhnuna chuan tlangval sawmthum vel a hruai a, hruizen leh hlo (gunpowder) an la khawm a. Kawng lian phei lova ramhnuai pilril atangin hmelma hnung lam an pan a. Kawng lakah tui an chhek khawm a, hmelmate tui in turah "khuaite" an va dah hial a ni. Sipai rualte chu kawng kawi pakhat an thlen chuan, Lianphunga chuan chhak lam atangin a silai hmingthang "Lianchhiari" a hmet puak ta thuai mai! Chutih rual chuan Lalsuakhnuna leh a tlangvalte chu hnuai lam atangin an rawn zuang chhuak a. Lalsuakhnuna chu a hma berah a ding a, a chemte hriam tak chu a vai phei zawk zawk a. Sipai hruaitu pakhat chu a sah hliam a, an silai mu chu thingkhawn phenah a vai thla zawk zawk mai a ni. "Kan ram a ni e! Tu mah hi himin an chhuak tur a ni lo!" tiin a au tuarh tuarh a. Thlahtu Lal leh Fapa Tlawm Ngai Lo Indona a reh hnu chuan Lianphunga leh Lalsuakhnuna chu ramhnuai laili-ah an intawk a. Lianphunga chu a darah a lo hliam ve deuh a, mahse a kiai suk a. "Bawiha, i hriam a hriam hle mai. Mahse Sap hi an tam lutuk a, kan beih hnem poh leh an rawn tam tual tual dawn a ni," tiin thurawn a pe a. Hei hi history-in a tarlan dan a ni: Lianphunga leh a fapa hian an ram hum nan engmah an ui lo. An lo indopui thin chu British-ho "Chinn-Lushai Expedition" huna an hmahruaitu sipai rualte kha an ni. 27. >Ral Thawm a Rawn Hnai; Kum 1890 vel a ni a. British sipai (Lushai Expeditionary Force) te chuan Lianphunga chu man ngei tumin an rawn thawk chhuak ta a. Tachhip khaw dai, "Phaisa" an tih mai thin, kawng kawi kual takah chuan sipai rualte chu an rawn inlar ta hlawl mai. Lianphunga chu a lal-ina thu chungin a kiai suk a. A fapa Lalsuakhnuna hnenah chuan, "Bawiha, vawiin chu kan ram ngei hi kan thawkna tur a ni tawh e. Sap silai 'Martini-Henry' hi a puak ring hle a, mahse kan tlang ram kawi hi an hre tlat lo," tiin thurawn a pe a. Lalsuakhnuna Ambush (Lambuna) Lalsuakhnuna chuan tlangval sawmhnih, sahrang kap tawh ngat ngat a thlang chhuak a. Kawngpui phei lova tlang chhip zawltak atangin hmelma hnung lam a pan hriau hriau a. Sipaiho chuan hma lam chauh an en a, an hnunga Mizo pasaltha rual, hnahkhawp phel phena vak hiam hiam te chu an hmu miah lo. Sipai hmahruaitu pakhatin "Halt!" tia a au chiah chu, Lianphunga silai 'Lianchhiari' a rawn puak ta dur mai! Chu chu tlangvalte tan signal a ni. Lalsuakhnuna leh a tlangvalte chu chhak lam lungpui phen atangin an rawn zuang chhuak a, hlo-fang (gunpowder) leh daltaka nena siam an silai te chu an hmet puak ve ta zawt zawt a. Chem leh Silai Inhmachhawn Chutih lai chuan sipai pakhat hian Lalsuakhnuna chu hmuin a rawn tin ta mai a. Lalsuakhnuna chu a bawk nghal rawk a, a chemte (Lushai Dao) hriam em em mai chu a vai phei zawk a, chu sipai silai hmawr chu a sah thlam hial a ni. Lianphunga chuan tlang chhip atangin, "Bawiha, a thlang lamah khan tlan rawh, an tlar an phel tawh e!" tiin a rawn au a. Lalsuakhnuna leh a tlangvalte chu an rawn au dur dur a, "Hih-ha! Kan lal Lianphunga a ni e!" tiin hmelmate chu an hnawt darh ta vek a ni. Thlasik Zan leh Lung In Chanchin Mahse, British sorkar chakna chu a lian tual tual a. Kum 1890 AD ah chuan Lianphunga leh a nau Kalkhama te chu an man ta nge nge a. Lalsuakhnuna tan chuan a hun thim ber a lo thleng ta. A pa chu kolasib leh Aizawl lama an hruai lai chuan, Lalsuakhnuna chuan ramhnuai atangin a thlir reng a, a lung a chhia hle. A pa Lianphunga chuan a fapa chu a thlah hma khan heti hian a hrilh a: "Bawiha, kei chu min man mah se, kan ram leh kan hming hi i vawng nung tlat tur a ni. I hriam kha dahthla suh, mahse i rorelnaah chuan hriam aiin hmang tawh ang che," tiin 28. >. Sap Sipai Rawn Thawk Kum 1890 AD. favang awm vel a ni a, khua a thiang kak mai. Mahse Tachhip tlang leh a chhehvel erawh a ralkhel hle. British sipai (Lushai Expeditionary Force) te chuan Lianphunga chu an hmuh hnawksak em avangin man ngei tumin an rawn thawk ta a. Sap hruaitu Stewart-a leh a sipai rualte chu hmanraw thar ber ber nen an rawn pen phei ta vuk vuk mai. Ambush ; Lianphunga leh Lalsuakhnuna chuan hmelma lo dan dan tur ruahmanna an siam a. Tachhip khaw dai an tih mai thin, kawng kual leh chhengchhe takah chuan an lo lambun ta a ni. Lalsuakhnuna chuan a tlangval thlan bik sawmhnih nen hnahkhawp phel phenah an bawk hiam hiam a. "Ka pa, sipai hmahruaitu chu ka lo kapa, an ralthuam kha chu kan tlangvalte hian an doral dawn nia," tiin Lalsuakhnuna chu a inpeih at mai. Lianphunga chu tlang chhip zawltakah a lo thu a. Sipai rualte kawng kawi an rawn luh chiah chuan, Lianphunga silai chu a puak ta dur mai! Chu chu tlangvalte tan signal a ni a. Lalsuakhnuna leh a pawlte chu chhak lam atangin an rawn zuang chhuak a. Silai a puak zawt zawt a, meikhu a khat nghal mur mur mai. Lalsuakhnuna chuan a hma berah a chem hriam tak "Lushai Dao" chu vaiin hmelma a hmachhawn a. Sipai pakhatin silaiin a rawn tin lai chuan, Lalsuakhnuna chu a her zawk a, chu sipai hrawkah chuan a va chhun ta siah mai a ni! Inhliam leh Inthiar fihlim; He beihnaah hian Sap sipai tam tak an thi a, mahse Lalsuakhnuna pawh a banah silai muin a rawn tai thi ve phat mai. Lianphunga chuan chu chu hmuin tlang chhip atangin a rawn zuang thla a, "Bawiha, a tawk e! Inthiarfihlim rawh u!" tiin a rawn au a. Sipaiho an ralkhelh lai chuan, Lianphunga leh Lalsuakhnuna te chu ramhnuai pilril lamah ramsa ang maiin an pil bo leh ta vek a ni. British report-ah pawh khan Lianphunga lalte pafa huaisenzia leh ramhnuai an hman thiamzia kha an ziak hial a ni. Sateek Khua leh Phun Bungpui. Hun a lo kal a, British-ho chakna chu a lian tual tual a. Lianphunga chu man a ni ta nge nge a. Lalsuakhnuna tan chuan a pa kalsan chu a harsa hle. Mahse a pa thuchah kha a hre reng in. "Kan hming hi daihtir suh," tih kha. Lalsuakhnuna chuan a tlangvalte hruaiin Sateek khua a din ta a. He khua a din hnu hian a pa hriat reng nan Lianphunga Bûng lian tak mai kha a phun ta a ni. He bung hi tun thlengin a la ding a, a hnah hring dup mai hian Lalsuakhnuna'n a pa a hmangaihna leh an pasalthatna kha a la hrilh nawn fo thin. History leh Thupui Mizo history chuitu tam tak chuan Lianphunga leh Lalsuakhnuna te hi "Tlawm ngai lo lalte" tiin an sawi thin. Sap sorkar lakah khan an tlawm mai duh lo va, an ram leh an hnam tan an nun an thap a ni. Lalsuakhnuna khan a pa bung hmingthang tak hnuai deuhah khan a lal hun a hmang ve leh a, pasaltha hmingthang tak a ni chhunzawm ta a ni. Lianphunga Bûng Phun Ni; Ni khat chu, Lalsuakhnuna chuan Lal Upa te rawn khawm in Bung phun dan tur an rel ta a. Fur thla ni thei se tiin an rel tlu ta a. chu ti chuan Sateek khaw daiah chuan Bûng no tak mai a phun ta a. Chu bûng a phun lai chuan a tlangvalte hnenah heti hian a sawi: "He bûng hi ka pa Lianphunga hriat reng nan a ni. Sap-ho hian ka pa kha lung inah an khung thei a ni mahna, mahse a thlarau leh a huaisenna erawh he bûng hnah hring dup hian a rawn thlah leh ang. a ti a. 29. HISTORY LEH A TAWP NAH ; Lalsuakhnuna hi Sateek khuaah hian kum tam tak Lal a ni a. A pa Lianphunga erawh chu kum 1891AD. khan Hazaribagh jail-ah a boral ta a. Chanchin thenkhatah chuan "an inkhaihlum" (suicide) tiin British sorkar chuan an ziak a, mahse Mizo pasaltha rual chuan British-te tihhlum hnuah an khaihlum angin an ring tlat a ni. Lalsuakhnuna chuan a pa boral thu a hriat pawhin a tlawm chuang lo. A pa phunbung kha a enkawl reng a, chu bûng chu tun thlengin Sateek khuaah a la ding a ni. Chu bûng chuan tlangvalte hnenah, "Lianphunga a thi lo, a thlarau leh a huaisenna chu Sateek tlangah hian a la leng reng a ni," tiin. 30. Sateek History atan a thu belh leh A tawp khar nah; Lalsuakhnuna chu Sateek khua ah kum tam tak a lal a, a pa ang bawkin a pasaltha a, a rorel a fing hle. British Sap sorkar pawhin an zah hle a, "Lianphunga fapa kha a ni miau a," an ti thin. Kum 1955 chho vel atang chuan Lianphunga Bûng chu tlangval leh khualzin chawlh hahdamna hmun hmingthang a lo ni ta a ni. ‘’Tukin thleng hian Sateek khua i tlawh a, Bûng lian leh ropui tak i hmuh chuan, chu chu Lianphunga leh Lalsuakhnuna Sailo te pafa huaisenna hriat rengna (monument) a ni ta a ni. Mizo History-ah an hming a chuang reng; Lianphunga leh Lalsuakhnuna te chanchin hian a tarlang chu: Mizo chu kan tlawm thei, mahse kan tlawm ngai lo tih hi a ni. An pafa hian British Sap lakah an lu an buk ngai lo va, an ram leh an hnam tana an rinawmna kha tun thlengin Mizoram hmun hrang hrangah a la nung reng a ni. Lianphunga Bung Kum 1892 AD a ni. Sateek - History ( Lushai Hills ) Ziaktu; Lalchhanhima Zote ( Aibawk ) _____///__//_< ____//////____________/////_________ LIANPHUNGA BÛNG HLA Phuahtu; Lalchhanhima Zote ( Aibawk ) (Rock/Semi-Metal Version) Key: G Major | Tempo: 120 - 130 BPM (Rang tak) Beat: 4/4 (Rock/Metal Strumming) [INTRO]: [G] - [C] - [D] - [G] (Guitar Distortion riff ring deuhin) 1. Chang Khatna (Verse 1): [G] [C] | d . d : d . r | m : s | (Ta-chhip tlang leh Lung-tian-ah,) [G] [D] | l . s : m . r | d : - | (Pa-fa-in an ding tlang;) [G] [C] | r . m : s . l | s : m | (Lian-phung-a si-lai a puak a,) [D] [G] | m . r : d . l, | d : - | (Zo-fa-te ram a ni.) THUNAWN (Chorus): (Drum rawn thap la, Heavy Strumming) [G] [C] | s . l : s . m | r : d | (Sa-teek tlang-ah, Lian-phung-a) [G] [D] | r . m : s . l | s : - | (Bûng a hring e,) [G] [C] | l . l : s . m | r : d | (A zung thuk tak-ah, a zar lian;) [D] [G] | m . r : d . l, | d : - | (He hnah hring hian a hril.) 2. Chang Hnihna (Verse 2): [G] [C] | d . d : d . r | m : s | (Ha-za-ri-bagh lung in thim-ah,) [G] [D] | l . s : m . r | d : - | (Kan Lal chu an hruai bo;) [G] [C] | r . m : s . l | s : m | (A hrawk an phuar mah na, a ril-ru,) [D] [G] | m . r : d . l, | d : - | (Sa-teek-ah a haw leh.) >< GUITAR SOLO TUR 3. Chang Thumna (Verse 3): [G] [C] | d . d : d . r | m : s | (Lal-suak-hnu-nan a pa hriat nan,) [G] [D] | l . s : m . r | d : - | (Bûng no tak a phun a;) [G] [C] | r . m : s . l | s : m | (Tlang-val leh khual-zin-ten an sawi ang,) [D] [G] | m . r : d . l, | d : - | (Lian-phung-a hming ro-pui He la hi Sa thiam in awm chuan A sak theih e. Semi metal / Rock / Beat a sak tur a ni. ____________////////____________________////____ 8. PU. DARLIANCHAWNGA ZOTE (LALUPA) Elder) Pu. Darlianchawnga Zote thlan, Sateek khua. Category Details Hming (Name) Pu Darlianchawnga Zote Hmar (Clan) Zote (Hmar) Occupation Lalupa (Village Elder) to Suakhnuna Sailo Year 1872 - 1932 AD >Mizo Version: Pu Darlianchawnga Zote hi Sateek Lal hmasa Lalsuakhnuna Sailo-a Lalupa (Elder) rintlak leh pawimawh tak a ni a. Sateek khaw history-ah hmun pawimawh tak a luah a ni. >English Version: Pu. Darlianchawnga Zote served as a prominent Village Elder (Lalupa) to Chief Lalsuakhnuna Sailo. He played a key role in the early governance and history of Sateek Village. >> . MR. LALAUVA ZOTE (LALUPA) Elder Pu. Lalauva Zote thlan, Sateek khua. Category Details Hming (Name) : Mr. Lalauva Zote Position; Lalupa (Village Elder) to Kamliana Sailo Hmar (Clan) ; Zote (Hmar) Birth & Death 1895 - 17.07.1955 AD Anupui (Spouse) Hrangtinchhingi >Mizo Version: Pu. Lalauva Zote hi Sateek khaw Lalupa (Elder) rintlak tak a ni a. Kamliana Sailo ( Lalupa) a ni. Kum 1917 khan Germany-ah indo pui (2 )hun lai khan a kal (Labor Corps) thu a thlan ah hian ziah lan a ni. Kum 1955-ah a boral a, a nupui chu Pi.Hrangtinchhingi a ni. _>English Version: Mr. Lalauva Zote was a respected Village Elder (Lalupa) of Sateek. His tombstone records that he traveled to Germany in 1917 (likely as part of the Labour Corps). He passed away on July 17, 1955. He was married to Hrangtinchhingi ____////___________ LAWRKHAWM / DAHKHAWM ; 1.>Sateek Lal In Tlang: He tlang nuam takah hian Lalsuakhnuna Sailo Lal In (Chief House) ropui tak kha a ding thin a. He hmun hi Lal in luah rei ber pawl, tak a ni. Suakhnuna a tunu Saitei (Sairengpuii)te'n kum 1966 ram buai hma zawnga an lo luah lum rengna kha a ni. 2.Sateek Khaw Hmun Hlui (1916-1918 AD) Archhuang tlang ; He hmun hi kum 1918 AD. Hripui len laia an khaw hmun hlui kha a ni a. Hemi hnu hian thlamuang zawkin Buanvai kawn lamah an in-sawn leh ta a ni. 3.Buanvai Kawn / Tawitaw Kawn: He kawn hi Sateek kawtchhuah, khaw chhung luh hma hret a awm kha a ni a. Chanchin Tha lo luhna "Kawngkhar" niin, Biak In hmasa ber pawh he kawnah hian an lo sa tawh thin. 4.Lalupa Darlianchawnga Zote: Lalsuakhnuna Sailo Lalupa (Counselor) rintlak tak mai, Lianphunga Bung phun laia a hretu leh thurawn petu thlan pawh alawm reng a ni. 1. Lalsuakhnuna Sailo leh a Thlahtute A Thlahtute: Lalsuakhnuna Sailo hi Mizo Lal ropui Suakpuilala Sailo tupa leh Lianphunga Sailo fapa a ni. Lianphunga Thihna: A pa Lianphunga Sailo hi kum 1890 AD. a British sorkarin an man hnuin, kum 1891AD Sept khan Sylhet Jail-ah a thi a. Sateek Dinna: A pa a thih hnu hian, Lalsuakhnuna hian Sateek khua hi a din a, a pa hriat reng nân kum 1892 AD khan Lianphunga Bung a phun a ni. 2. Phulpui Ram Zuan leh Kum 1897 AD Ram Thar Zuan: Sateek atang hian Phulpui ram hi zuan (thlir) a ni a. He hun laia an thutlukna siam hian Sateek leh Phulpui inremna thui tak a siam a ni. Lal Thlaktu: Lalsuakhnuna hnuah hian a fapa Manga Sailo chuan Sateek khuaah hian thuneihna a chelh zui nia hriat a ni. Lalsuakhnuna hi Lal ropui, hnu hma pawh ngah tak a ni a, Phulpui-ah hian Lal Lung Dawh leh Kum Pi Nu Lung te a lo phun tawh bawk. 3. Lal Upa Rinawm: Pu Darlianchawnga Zote A Nihna: Pu Darlianchawnga Zote hi Lalsuakhnuna Sailo "Lalupa" (Chief's Advisor) rinawm tak a ni. Khawtlang Inrelbawlna: He hun laia Lalte thutlukna (migration leh settlement) reng rengah hian, Pu Darlianchawnga Zote hian mawhphurhna lian tak a chelh ṭhin. Sateek khuaah hian Lal Upa Thlan te pawh hmuh theih tura a la awm hial avângin, an hun lai hian an thuneihna a thui hle tih a hriat theih. Upa Dangte: Pu Darlianchawnga hi a rintlak em avângin "Sailo Lalupa" tiin an ko hial thin a, amah bakah hian Pu Lalauva Zote leh Pu Dartinchhunga Hmar-te pawh an tel bawk. Lalsuakhnuna Sailo hian a ram neih zauh tumin Tuirial atanga Tlawng ral thlengin (Kanghmun leh Lungphun ramte nen) thuneihna a lo chelh tawh a ni. _/_______________________________////______ LAWRKHAWM / DAHKHAWM ; 1. Lianphunga Bung (Sateek) He bung hi Mizo chanchina "Hriatpuina Thing" (Memorial Tree) hlu tak a ni: A Phuntu: Lalsuakhnuna Sailo-an a pa, Lianphunga Sailo, hriat reng nân a phun a ni. A Hun: Kum 1892 AD. ) phun a ni a, tûn thleng hian a la ding luah mai. A Hlutna: Sateek khaw luhka (Gate) bul hnai deuhah a awm a. He bung hian Lalsuakhnuna leh a hnuai hnam (subjects) te inkungkaihna leh an hun laia an chanchin tam tak a hriatpui a ni. Khualzin leh chanchin hlui ngainatute tlawh fo thin a ni bawk. 2.PHULPUI , Lal Lung Dawh leh Kum Pi Nu Lung ; Lalsuakhnuna Sailo hian Phulpui ram a zuan hnu hian hnu-hma ropui tak a ni. Lal Lung Dawh: Phulpui khaw chhungah hian Lalsuakhnuna Sailo hriat reng nân lung dawh a awm a. He lung hi an hun laia Lal thuneihna leh an ram thar an luah ngheh zia tarlangtu a ni. Kum Pi Nu Lung Kum 1901 AD. ; Phulpui khaw bul deuhah hian "Kum Pi Nu Lung" (Queen Victoria Stone) a awm bawk a. British sorkar (Empress of India) chawimawina atana an lo phun a ni a, hei hian Lalsuakhnuna leh British sorkar inkar a ṭha hle tih a tarlang bawk. PHULPUI ; ah khian Zawlpala leh Tualvungi Thlan Tlâng: Phulpui khaw chhung Peak-ah a awm a, he hmun hi Mizoram tana hmun hlu leh mawi tak a ni. 3. In-thiar Fêl Leh Ram Inri ; Kum 1897 AD. vela Phulpui leh Sateek inkar ram an zuan (survey) lai hian, Pu Darlianchawnga Zote-te hian ramri fel tak an lo siam a. Sateek atanga Phulpui lam an pan hian an lo neihna hmun leh ramri kha Lalsuakhnuna Sailo thuneihna hnuaiah fel takin an lo remṭha tawh a ni. 4. Keikhum( Sateek-a an chhuk Leh Dan ; Phulpui-ah kum ruk (6) zet ram ṭha zuana an awm hnuin, Sateek lamah mipuite an thlahlel leh ta a. Kum 1903 AD vel khan Sateek-ah chuan rorelna leh in leh lote siamṭha turin an chhuk thla leh ta a ni. Lalsuakhnuna Sailo-a rorel hun chhung hi Mizo Lalte zinga hun khirh leh chhinchhiah tlak tak a ni : 1. 1891AD : Keikhum( Sateek khua a sat. 2. 1897 AD : Phulpui a kai. 3. 1901 AD : Kumpinu lung a phun. 4. 1903 AD : Sateek-ah an kir leh. 5. 1915 AD : Kum 24 chhung ro a rel hnuin a boral ta a ni. ( A thlan Phulpui khua ah a awm. 6. 1897 AD : Lalsuakhnuna sailo fapa Lalhulian sailo a Sept. thla ah Phulpul khua ah a piang. 7. 1921 AD ; Suakhnuna fapa Lalhuliana sailo October thla ah a thi. A boral hian Kum 24 mi a ni. A thlan Phulpui khua ah a awm. 8. 1892 AD : Lianphunga Bung phun kum ___//___ Sateek Biak in hma sa. ,, Lianphunga Sailo leh midang te nen Ziaktu: Lalchhanhima Zote ( Aibawk ) ( CHHUN ZAWM TUR )

No comments:

Thangchhuah diar ( Diartial ) A Historical Perspective on Mizo Culture and Traditional Attire

_//_ > > Thangchhuah Diar ( Diartial) tia hriat bawk ) a tarlang a, hei hi Mizo culture artifact danglam bik leh hmingthang tak, 18...

traditinaldressphotodahkhawmna